Vatikan Kütüphanesi’nin derinliklerinde, ilginç sembollerle dolu bir el yazması kitap, 400 yıl boyunca okunmamış bir şekilde bekledi. Kitabın iç kapağında yazılı olan bazı notlar, sayfalarında “insan bedeninin rahatsızlıklarına” dair gizli tedavi yöntemlerinin bulunduğunu ortaya koyuyordu. Ortaçağ’da bu tür şifa yöntemlerinin cadılık suçlamalarına yol açabileceği düşüncesiyle, bu bilgiler gizli tutulmuştu. “Borg Şifresi” olarak bilinen 408 sayfalık bu el yazması, karmaşık yapısı nedeniyle büyük ölçüde anlaşılamaz durumdaydı. Metin, 34 değişik gizemli sembol ve birkaç Roma harfi ile birlikte Arapça yazılan bir ön sayfa içeriyordu. Şifreyi çözmek için bilinen bir anahtarın eksikliği, çözüm sürecini daha da zorlaştırıyordu.
Ancak, araştırmacılar yapay zekânın bir dalı olan makine öğrenmesi sayesinde bu karmaşık şifreyi çözmeyi başardılar. İçindeki metin, dizanteri tedavisi için birkaç kadeh kaliteli kırmızı şarap içmek veya bir hindistan cevizinin hamur içerisinde fermente edilmesi gibi ilginç tedavi yöntemleri sunuyordu. Stockholm Üniversitesi’nde hesaplamalı dilbilim profesörü olan Beáta Megyesi, “Her sembol, desen ve kısmi çözüm, bizi geçmişin sırlarına ve kaybolmuş tarihî bir dünyaya biraz daha yaklaştırıyor,” şeklinde belirtiyor. Megyesi ve ekibi, yapay zekânın desteği ile tarihi şifreleri daha etkin bir biçimde çözmenin yollarını arıyor. Hedefleri, bugüne dek çözülememiş birçok tarihî bilginin gün yüzüne çıkmasını sağlamak.
Dünya genelindeki arşiv ve kütüphanelerdeki materyallerin yaklaşık %1’inin tam ya da kısmen şifreli olduğu düşünülüyor. Bilinen en eski şifreler Antik Yunan ve Roma dönemlerine kadar uzanıyor. Şifrelenmiş tarihî belgeler, diplomatik bilgileri, gizli toplulukların ritüellerini, tıbbi bilgileri, aşk ilişkilerini ve insanların saklamak istedikleri günlük ayrıntıları barındırıyor. Bu belgelerin çözülmesi, tarihî figürlerin ya da dönemlerin yeniden değerlendirilmesine yol açabilir.
Yakın zamanda, İngiltere’de uzun yıllar hapsedilen İskoç Kraliçesi Mary’nin yazdığı şifreli mektupların ortaya çıkması, Mary’nin tahtını geri kazanma çabalarındaki rolünü ve oğlu, İskoçya Kralı VI. James ile olan karmaşık ilişkisini aydınlattı. Bazı tarihî şifreler nispeten basit olabilirken, diğerleri oldukça karmaşık ve zorluklarla doludur. Örneğin, Borg Şifresi, her sembolün bir Roma harfi ile değiştirilmesi gibi basit bir yöntem kullanıyordu. Ancak bazı şifrelerin çözülmesi, hangi dilde yazıldığını bile bilmeden zorlaşabiliyor. Anlamsız semboller eklenerek meraklıların dikkati yanıltılabilir, ya da aynı harfi temsil eden birden fazla işaret kullanılabilir. Bu durum, kısa bir metni bile çözmek için çok sayıda deneme gerektirebilir.
Borg Şifresi, yaklaşık 400 yıllık geçmişiyle, 408 sayfasında gizemli şifre sembolleri ve Latince yazının karışımını barındırıyor. Fransa’nın Nancy kentindeki Ulusal Bilgisayar Bilimleri Araştırma Enstitüsü’nde (INRIA) çalışan kriptolog Cecile Pierrot ve ekibi, Kutsal Roma İmparatoru V. Charles’a ait 500 yıllık bir mektubu çözmeye çalışıyor.
